Pełnomocnictwo do czynności prawnych

Działanie przez pełnomocnika jest jedną z form dokonywania czynności prawnych za pośrednictwem przedstawiciela i opiera o się o oświadczenie reprezentowanego (mocodawcy).   Pełnomocnik działa bowiem w imieniu reprezentowanego (mocodawcy) i na jego rachunek, a wyboru  pełnomocnika dokonuje sam mocodawca. Choć działanie poprzez pełnomocnika ma w założeniu prowadzić do ułatwień w działania mocodawcy, to warunki udzielania pełnomocnictw(a) oraz skutki ew. błędów przy jego udzielaniu a także wszelkie nieprawidłowości w działaniu pełnomocników mogą prowadzić do skutków niezamierzonych przez mocodawcę.

Rodzaje i forma pełnomocnictwa

Samo udzielenie pełnomocnictwa następuje w drodze jednostronnej czynności prawnej, przy czym może być dokonane w  sposób dorozumiany (konkludentny), chyba, że powinno być udzielone w formie szczególnej (tak w wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 03 lipca 1992 r., sygn. akt: I ACr 323/92, 1993/7/47, podobnie w wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 24 sierpnia 1995 r., sygn. akt: I ACr 410/95). Przepisy wyraźnie wskazują także, iż jeżeli do ważności czynności prawnej potrzebna jest szczególna forma, pełnomocnictwo do dokonania tej czynności powinno być udzielone w tej samej formie.

Udzielenie pełnomocnictwa  wymaga zawsze określenia przez mocodawcę objętego nim zakresu umocowania. Jak wskazuje art. 98 Kodeksu cywilnego (k.c.) istnieją trzy rodzaje pełnomocnictw i odpowiadające im zakresy umocowania tj.:

1. pełnomocnictwo ogólne do czynności zwykłego zarządu;
2. pełnomocnictwo do czynności prawnych określonego rodzaju (tzw. pełnomocnictwo rodzajowe);
3. pełnomocnictwo do poszczególnej czynności prawnej (tzw. pełnomocnictwo szczególne).

Pełnomocnictwo ogólne jest pełnomocnictwem o najszerszym zakresie umocowania i obejmuje umocowanie do dokonywania czynności zwykłego zarządu. Przepisy nie definiują jednoznacznie jakie czynności należy zaliczyć do czynności zwykłego zarządu. Pomocnym może być tu posłużenie się regulacjami wskazującymi na czynności prawne dotyczące danego przedmiotu zarządu, a wymagające zachowania szczególnego trybu lub zgody określonej osoby, tak jak to ma miejsce np. w przypadku czynności prawnych, których ważność zależy od wyrażenia zgody przez drugiego małżonka. Zgodnie z art. 99 § 2 k.c.  pełnomocnictwo ogólne powinno być pod rygorem nieważności udzielone na piśmie.

Pełnomocnictwo rodzajowe obejmuje umocowanie do określonego rodzaju czynności prawnych Zakresem umocowania obejmuje ono dokonywanie w imieniu mocodawcy czynności prawnych należących do określonej ich kategorii. Pełnomocnictwo rodzajowe może zostać udzielone zarówno do dokonania czynności prawnych określonego rodzaju przekraczających zakres zwykłego zarządu, jak i do pewnego rodzaju czynności zwykłego zarządu (tak M. Piekarski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, 1972, s. 238; M. Pazdan [w:] K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, 2004, s. 348; odmiennie S. Rudnicki [w:] S. Dmowski, S. Rudnicki, Kodeks cywilny. Komentarz, 2006, s. 409, odnoszący je tylko do czynności przekraczających zwykły zarząd).  Takie pełnomocnictwo niezbędne jest np. do złożenia odwołania (kiedyś: protestu) jak i dokonywania innych czynności w postępowaniu w sprawie o udzielenie zamówienia publicznego.

Pełnomocnictwem szczególnym jest pełnomocnictwo obejmujące umocowanie do dokonania w imieniu mocodawcy konkretnej, poszczególnej czynności prawnej (określane jest też mianem "pełnomocnictwa specjalnego" - M. Piekarski, op. cit., s. 238). Mocodawca może udzielić takiego pełnomocnictwa zarówno dla dokonania konkretnej czynności prawnej przekraczającej zwykły zarząd, jak i czynności zwykłego zarządu. Takie pełnomocnictwo będzie wymagane m.in. do złożenia oświadczenia o zawarciu związku małżeńskiego,  do zbycia przedsiębiorstwa, oddania przedsiębiorstwa do czasowego korzystania oraz do zbywania i obciążania nieruchomości (zob. W. Robaczyński [w:] B. Giesen, W.J. Katner, P. Księżak, B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, R. Majda, E. Michniewicz-Broda, T. Pajor, U. Promińska, M. Pyziak-Szafnicka, W. Robaczyński, M. Serwach, Z. Świderski, M. Wojewoda, Kodeks cywilny. Część ogólna. Komentarz, LEX 2009, art. 98), a także, co do zasady - do podpisywania weksli (A. Szpunar, O podpisie wystawcy weksla, Rejent nr 2/1993, s. 79), czy do dokonania zapisu na sąd polubowny  (A. Monkiewicz, Zapis na sąd polubowny, Radca Prawny nr 5/2001, s. 43).

Wymogi dla pełnomocnika

Kodeks cywilny rozstrzyga także o tym kto może być pełnomocnikiem. I tak pełnomocnictwo może zostać udzielone osobie, która ma pełną lub ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Zgodnie bowiem z art. 100 k.c. okoliczność, że pełnomocnik jest ograniczony w zdolności do czynności prawnych, nie ma wpływu na ważność czynności dokonanej przez niego w imieniu mocodawcy. Paradoksalnie więc możliwe jest udzielenie osobie o ograniczonej zdolności do czynności prawnych pełnomocnictwa do czynności, która od mocodawcy wymaga pełnej zdolności do czynności prawnych. W takim przypadku dla działania pełnomocnika nie będzie wymagana zgoda przedstawiciela ustawowego tegoż pełnomocnika, gdyż jest ona wymagana jedynie gdy skutki działania powstają po stronie tej osoby (tak S. Rudnicki [w:] S. Dmowski, S. Rudnicki, Kodeks cywilny. Komentarz, 2006, s. 413-414).  W doktrynie wyraźnie akcentuje się też, iż pełnomocnikiem może zostać również inny podmiot niż osoba fizyczna, a więc osoba prawna czy jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną (tak w odniesieniu do osób prawnych A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna, LEX, 2009, za: A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, Zarys części ogólnej, Warszawa 2000, s. 340).  W świetle art. 100 k.c. istotne znaczenie dla ważności czynności prawnej dokonanej przez pełnomocnika w imieniu mocodawcy ma również zakres zdolności do czynności prawnych pełnomocnika w chwili dokonania takiej czynności. Nie ma tu znaczenia, że w chwili udzielenia pełnomocnictwa miał on pełną zdolność do czynności prawnych, a następnie doszło do jej ograniczenia. Przepis art. 100 k.c. ma również zastosowanie w sytuacji, gdy pełnomocnictwa udzielono osobie nie mającej zdolności do czynności prawnych, która przed dokonaniem czynności uzyskała ograniczoną zdolność do czynności prawnych.

Skutki działania bez umocowania lub z przekroczeniem granic umocowania

Zdarzają się sytuacje, gdy dojdzie do zawarcia umowy przez osobę-pełnomocnika, która nie ma umocowania. Dzieje się tak wówczas, gdy pełnomocnictwo w ogóle nie zostało udzielone, jak również wówczas, gdy zostało udzielone, ale jest nieważne (bo np. zostało udzielone w niewłaściwej formie). Osobną sytuację stanowi zaś ta, gdy osoba dokonująca czynności prawnej w imieniu mocodawcy, jest wprawdzie jego pełnomocnikiem, jednakże dokonuje czynności niemieszczącej się w zakresie umocowania – mamy wówczas do czynienia z przekroczeniem zakresu umocowania. Konsekwencje tego typu sytuacji przewiduje w swych regulacjach Kodeks cywilny.

I tak zgodnie z art. 103 §1 k.c. jeżeli zawierający umowę jako pełnomocnik nie ma umocowania albo przekroczy jego zakres, ważność umowy zależy od jej potwierdzenia przez osobę, w której imieniu umowa została zawarta. Taka mowa zawarta przez rzekomego pełnomocnika jest czynnością prawną niezupełną (tzw. negotium claudicans), wobec której zachodzi stan bezskuteczności zawieszonej. Ważność czynności zależy wówczas od jej potwierdzenia przez osobę, w imieniu której została zawarta (A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 339). Potwierdzenie następuje w drodze oświadczenia woli mocodawcy i może ono zostać wyrażone zarówno w sposób wyraźny, jak i dorozumiany (art. 60 k.c.), przy czym dorozumiane potwierdzenie może się wyrażać np. w przystąpieniu przez rzekomego mocodawcę do wykonania umowy, o ile wiedział on o jej zawarciu w jego imieniu przez rzekomego pełnomocnika. Samo oświadczenie woli potwierdzające umowę może zostać złożone w dowolnej formie, chyba że dla ważności danej umowy wymagana jest forma szczególna. Natomiast skutkiem prawnym potwierdzenia będzie ustanie stanu bezskuteczności zawieszonej. Umowa staje się wówczas ważna i jest skuteczna z mocą wsteczną tj. od chwili jej zawarcia (zob: A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, art. 103).

Jak wskazuje art. 103 §2 k.c. druga strona może wyznaczyć osobie, w której imieniu umowa została zawarta, odpowiedni termin do potwierdzenia umowy. Po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu staje się wolna. Bezskuteczny upływ wyznaczonego przez drugą stronę terminu spowoduje, że czynność prawna stanie się nieważna i od tego momentu druga strona może się na tę nieważność powoływać (tak w wyroku Sądu Najwyższego z dn. 07.11.1997 r., sygn. akt: II CKN 431/97, OSNC 1998/6/94).

Odpowiedzialność rzekomego pełnomocnika wobec drugiej strony umowy w razie braku potwierdzenia reguluje art. 103 §3 k.c. W świetle tego przepisu rzekomy pełnomocnik ma obowiązek w każdym przypadku zwrotu wszystkiego, co otrzymał od drugiej strony w wykonaniu umowy. Obowiązek ten powstaje niezależnie od tego, czy druga strona wiedziała, czy nie o braku umocowania do zawarcia umowy, a także niezależnie od dobrej bądź złej wiary rzekomego pełnomocnika. Rzekomy pełnomocnik jest także zobowiązany do naprawienia szkody, ale tylko wówczas, gdy druga strona zawarła umowę nie wiedząc o braku umocowania lub przekroczeniu jego zakresu, w zakresie tzw. ujemnego interesu umowy (szkoda poniesiona przez drugą stronę przez samo zawarcie nieważnej umowy).

Inne są zaś regulacje dotyczące czynności jednostronnych, gdyż zgodnie z art. 104 k.c. jednostronna czynność prawna dokonana w cudzym imieniu bez umocowania lub z przekroczeniem jego zakresu jest nieważna. Jednakże gdy ten, komu zostało złożone oświadczenie woli w cudzym imieniu, zgodził się na działanie bez umocowania, stosuje się odpowiednio przepisy o zawarciu umowy bez umocowania. Wskazuje się, że przepis ten nie wyznacza terminu do wyrażenia zgody przez adresata oświadczenia, więc należy przyjąć, że może ona zostać oświadczona zarówno przed, w trakcie, jak i po złożeniu oświadczenia woli przez rzekomego pełnomocnika, a wówczas zastosowanie znajdą przepisy art.103 k.c. (zob. A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, art. 104). Od działania pełnomocnika bez umocowania odróżnia się jednak przypadki nadużycia umocowania, tj. gdy pełnomocnik działa w granicach umocowania, jednakże jego działanie jest sprzeczne z interesami mocodawcy, a przy tym pełnomocnik dokonuje czynności prawnej wbrew woli mocodawcy. Czynność taka będzie ważna i skuteczna a ew. naruszenie stosunku podstawowego pomiędzy mocodawcą a pełnomocnikiem może spowodować odpowiedzialność pełnomocnika ex contractu (B. Gawlik [w:] System Prawa Cywilnego, t. I, 1985, s. 757).

Odrębnie należy zaś potraktować sytuację dokonania czynności przez pełnomocnika po wygaśnięciu umocowania. Tę sytuacje reguluje art. 105 k.c. który stanowi, że jeżeli pełnomocnik po wygaśnięciu umocowania dokona w imieniu mocodawcy czynności prawnej w granicach pierwotnego umocowania, czynność prawna jest ważna, chyba że druga strona o wygaśnięciu umocowania wiedziała lub z łatwością mogła się dowiedzieć. Jak wskazuje doktryna, przepis art. 105 k.c. jest przepisem szczególnym względem art. 103 oraz art. 104 k.c., w ramach którego to przepisu ustawodawca wprowadza konstrukcję tzw. pozoru prawnego (J. Grykiel, Glosa do wyroku SN z dnia 13 grudnia 2007 r., sygn. akt: I CSK 314/07, Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego nr 8/2009, s. 31). Jeśli jednak dojdzie do późniejszej zmiany okoliczności dotyczących zdarzeń prawnych, które doprowadziły do wygaśnięcia umocowania pełnomocnika, to nie powoduje to automatycznego przywrócenia umocowania, chyba że przepis szczególny wiąże zaistniałą zmianę okoliczności z uchyleniem skutków tych zdarzeń z mocą wsteczną (ex tunc) (J.Grykiel, ibidem., str. 31).

Czynność z samym sobą

Jednym z istotnym problemów związanych z dokonywaniem czynności przez pełnomocnika jest problem dokonywania czynności z samym sobą tj. dokonywania czynności, w której jedną stroną jest mocodawca reprezentowany przez pełnomocnika, zaś drugą stroną - osoba będąca tym właśnie pełnomocnikiem. W tej sytuacji pełnomocnik występowałby bowiem po obu stronach czynności, choć raz jako reprezentujący stronę, a raz – jako strona. Pojęciem czynności "z samym sobą" można także objąć czynność prawną, w której pełnomocnik reprezentuje obie jej strony (pełnomocnik obu stron). Takie sytuacje są niedopuszczalne w świetle przepisów k.c.

Jednocześnie Kodeks cywilny przewiduje dwie sytuacje, w których tego typu działanie jest jednak dozwolone. Po pierwsze jest to możliwe, gdy dopuszczalność czynności "z samym sobą" wynika z treści pełnomocnictwa. Wskazuje się przy tym że dopuszczalność ta nie musi zostać wprost w nim wyrażona, lecz pozwala na to interpretacja oświadczenia woli mocodawcy (zob. A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, art. 108).

Po drugie dokonanie czynności „z samym sobą” jest możliwe, gdy ze względu na treść czynności prawnej wyłączona jest możliwość naruszenia interesów mocodawcy. W tym przypadku czynność prawna "z samym sobą" będzie dopuszczalna, o ile biorąc pod uwagę jej treść, nie spowoduje ona żadnych skutków dla interesów mocodawcy (będzie dla nich obojętna) bądź wpłynie pozytywnie na te interesy.

Dalsza analiza wskazuje wciąż wiele wątpliwości dotyczących sytuacji, w których działanie pełnomocnika będzie niedozwolone. I tak, w sytuacji, gdy czynności prawnej dokonuje z jednej strony pełnomocnik (we własnym imieniu), z drugiej zaś substytut ustanowiony przez tegoż pełnomocnika do działania w imieniu mocodawcy, postuluje się stosowanie art. 108 k.c. Wskazuje się bowiem, iż pełnomocnik główny, poprzez wybór osoby występującej w roli pełnomocnika sybstytucyjnego, może w istotny sposób wpływać na treść czynności prawnej dokonywanej z udziałem tego ostatniego (tak P. Drapała, Czynność prawna z "samym sobą", Państwo i Prawo nr 10/2002, s. 55). Podobnie zakaz ten zdaje się znajdować zastosowanie, gdy z jednej strony czynności prawnej dokonują pełnomocnicy łącznie reprezentujący mocodawcę, z drugiej zaś jeden z tych pełnomocników działa w imieniu własnym (A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz). W praktyce najwięcej spornych sytuacji związanych jest z czynnościami dokonywanymi przez pełnomocników ustanowionych przez organa spółek. Sądownictwo oceniło jako niedozwolone m.in. zawarcie umowy o pracę, przez jedynego wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i zarazem prezesa jej dwuosobowego - wraz z małżonkiem - zarządu, z tą spółką za pośrednictwem pełnomocnika ustanowionego przezeń działającego w charakterze zgromadzenia wspólników (tak w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 05 lutego 1997 r., sygn. akt: II UKN 86/96, OSNP 1997/20/404), a także upoważnienie przez wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, będącego jednocześnie jej jednoosobowym zarządem, w charakterze prokurenta innego jej wspólnika do zawarcia umowy o pracę z sobą lub innymi członkami zarządu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 kwietnia 1997 r., sygn. akt: II UKN 82/97,II UKN 82/97OSNP 1998/7/217).

Sporną pozostaje również kwestia konsekwencji złamaniu zakazu wyrażonego w art. 108 k.c.
W zasadzie orzecznictwo wskazuje, że sankcją za naruszenie art. 108 k.c. winna być nieważność czynności prawnej. Jednakże ze względu na potrzebę uwzględnienia przede wszystkim woli i interesów mocodawcy, w doktrynie przyjmuje się stosowanie w takiej sytuacji art. 103 k.c. wskazując że czynność taka jest dotknięta bezskutecznością zawieszoną i jej ważność zależy od potwierdzenia tej czynności przez mocodawcę (por. M. Piekarski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, 1972, s. 253; B. Gawlik [w:] System Prawa Cywilnego, t. I, 1985, s. 770-771).

Działanie kilku pełnomocników

Art. 106 k.c. przewiduje, możliwość ustanawiania dalszych pełnomocników przez pierwotnego  pełnomocnika.  Może to jednak czynić tylko wtedy, gdy umocowanie takie wynika z treści pełnomocnictwa, z ustawy lub ze stosunku prawnego będącego podstawą pełnomocnictwa. Sama kompetencja pełnomocnika do ustanowienia pełnomocnika substytucyjnego nie musi być explicite oznaczona w pełnomocnictwie głównym, lecz może także wynikać w sposób pośredni z jego treści. Należy tez pamiętać, że zakres umocowania przy pełnomocnictwie substytucyjnym może być identyczny jak w przypadku pełnomocnictwa głównego lub może być od niego węższy. Nie może być on jednak nigdy szerszy, gdyż pełnomocnik główny nie może przenieść na substytuta więcej uprawnień, niż sam uzyskał od mocodawcy na podstawie pełnomocnictwa (K. Padrak, Zamówienia Publiczne, Doradca nr 3/2007, s. 6). Jeśli zaś chodzi o konsekwencje nienależytego umocowania substytuta, to należy tu stosować  przepisy dotyczące oceny działania tzw. rzekomego pełnomocnika (art. 103-105 k.c.).

Istnieje także możliwość ustanowienia kilku pełnomocników z takim samym zakresem umocowania, lub substytutów. Jeśli tak się stanie, to zgodnie z art. 107 k.c. każdy z nich może działać samodzielnie, chyba że co innego wynika z treści pełnomocnictwa. Jeżeli mamy do czynienia z pełnomocnictwem łącznym, to wymóg wspólnego działania pełnomocnicy ci wypełniają zarówno gdy działają jednocześnie, jak i wtedy, gdy składają oświadczenia w różnym czasie, jeden po drugim (tak w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 04 listopada 1975 r., sygn. akt: II CR 555/75, OSNC 1976, nr 10, poz. 214). Jeżeli zaś jeden z pełnomocników będzie działał samodzielnie i nie poinformuje drugiej strony czynności o wspólnym umocowaniu to dojdzie do przekroczenia granic umocowania, a wówczas znajdą  zastosowanie regulacje art. 103 i 104 k.c. Skuteczność czynności prawnej nastąpiłaby bowiem dopiero z chwilą złożenia oświadczenia przez drugiego pełnomocnika (pozostałych pełnomocników) lub z chwilą potwierdzenia czynności przez mocodawcę (A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Część ogólna, art. 107). Przepis art. 107 k.c. stosuje się również odpowiednio do dalszych pełnomocników, których pełnomocnik dla mocodawcy ustanowił. W takiej sytuacji nie jest wyłączona możliwość kolizji interesów i stosowanie art.108  k.c. (P. Drapała,  op. cit., s.56).

Podsumowanie

Jak wskazuje powyższa analiza, czynność udzielenia pełnomocnictwa jak i samo dokonywanie czynności przez pełnomocnika wymaga spełnienia wielu warunków dla ich ważności i skuteczności. Ze względu na objętość niniejszego opracowania nie poruszono w nim wielu innych interesujących zagadnień związanych np. ze specyfiką pełnomocnictwa procesowego czy odpowiedzialności za działania osoby nie będącej organem osoby prawnej, o których istnieniu warto wiedzieć. Choć z wielu powodów kuszące, ustanowienie pełnomocnika winno być dobrze przemyślane, gdyż konsekwencje jego działań, co do zasady, obciążać będą mocodawcę.